Yıllar önce, dünya genelindeki enerji dengelerindeki değişim ve Türkiye’nin bu alandaki potansiyelini ele almaya başladığımızda, çoğu zaman karşımızda temkinli bir sessizlik buluyorduk. O dönemlerde Ulusal Kanal’da gerçekleştirilen “Biz Yaparız” programında bu konuyu gündeme getirerek, ülkemizin geleceği için bir sorumluluk üstlenmeye çalışıyorduk. Günümüzde TENMAK ve Copenhagen Atomics arasında imzalanan mutabakat zaptı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu konuya gösterdiği önem, toryum meselesinin artık somut bir temele oturduğunu ifade etmektedir. Bu yazıda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) alanındaki potansiyelini; bilimsel sorumluluk, vatanseverliğin gerektirdiği sabır ve halkımıza karşı hissettiğimiz vicdani sorumluluk çerçevesinde, savunma sanayii ekseninde kapsamlı bir biçimde incelemeyi amaçlıyoruz.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikalarında, fosil yakıtların azalması ve jeopolitik krizlerin yarattığı arz güvenliği sorunları nedeniyle köklü bir değişim yaşanmaktadır. Yenilenebilir enerji kaynakları, rüzgâr ve güneş gibi, önemli bir yere sahip olmasına rağmen, modern sanayi toplulukları ve özellikle stratejik altyapılar için gerekli olan kesintisiz “baz yük” enerjisini tek başlarına sağlama noktasında yeterli olamamaktadırlar. Bu durum, nükleer enerjinin yeniden gündemimize alınmasına neden olmuştur.

Türkiye, son yirmi yılda jeopolitik gereklilikler ve stratejik bağımsızlık bakış açıları doğrultusunda oluşturduğu savunma endüstrisinde büyük bir büyüme sürecine girmiştir. Sektörün 2025 yılı itibarıyla 10 milyar doları aşacak ihracatı ve rekor düzeydeki Ar-Ge yatırımları, üretim ve teknoloji geliştirme kapasitemizin ne denli yükseldiğinin bir göstergesidir. Ancak bu devasa endüstriyel kapasite; kompozit üreten fırınlar, rüzgâr tünelleri, süper bilgisayar modelleme merkezleri ve ağır mühimmat üretim hatları gibi yüksek enerji tüketen sistemlerin elektrik ve termal ısı ihtiyaçlarını dikkate alındığında, eşi benzeri görülmemiş seviyelere ulaşmaktadır.

Sektörel enerji tüketimini rakamsal verilerle ifade etmek, konunun ciddiyetini kavramak açısından son derece önemlidir. ASELSAN’ın tesislerinde yıllık elektrik tüketimi 120 milyon kWh (120 bin MWh) civarındadır. TUSAŞ’ın ağır sanayi operasyonlarının bu seviyeyi katlayarak aştığı, MKE ve ROKETSAN gibi kuruluşların benzer yoğunlukta enerji gereksinimi olduğu belirgin bir gerçektir. Türk Savunma Sanayisinin yıllık toplam elektrik tüketiminin 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) aralığında olduğu tahmin edilmektedir. Bu tesislerin enerji ihtiyacının geleneksel yollarla, ulusal elektrik ağı üzerinden karşılanması; savaş, asimetrik çatışmalar, siber saldırılar ya da elektromanyetik darbeler gibi senaryolar karşısında telafisi imkânsız riskler barındırmaktadır. Bu açığı kapatmanın yolu, “ada modunda” bağımsız çalışabilen “mikroşebekeler” inşa etmekten geçmektedir. Ve bu mikroşebekenin temel unsuru, hiç şüphesiz ki toryum yakıtlı SMR teknolojisi olmalıdır.

JEOLOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan daha fazla bulunan, kendine özgü nükleer silah üretimi için uygun olmayan, uzun ömürlü ve düşük radyoaktif atık üreten stratejik bir hammaddedir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine göre, dünya genelinde mevcut toryum rezervi 6,3 milyon tonun üzerindedir. Türkiye, bu önemli elementin küresel dağılımında, Hindistan ve Brezilya ile birlikte dünyanın en zengin yataklarına sahip ülkelerin başında yer almaktadır.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verilerine göre, Türkiye’nin yalnızca Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür rezervi yaklaşık 380 bin ton civarındadır. Ancak Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Carlo Rubbia’nın daha kapsamlı jeolojik öngörülerine göre, Malatya ve Isparta gibi potansiyel havzaların da dahil edilmesiyle Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında, yani dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’si olduğu ifade edilmektedir. Sadece Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezervin bile, yüksek verimli yeni nesil reaktörlerde kullanıldığında Türkiye’nin elektrik ihtiyacını uzun yıllar boyunca karşılayacak bir potansiyel barındırdığı göz ardı edilmemelidir. Bu topraklar altında bulunan bu zenginlik, bir lütuf değil, onu değerlendirecek bilimsel iradeyi ortaya koyma sorumluluğudur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun bir enerji kaynağı olarak kullanılabilmesi, doğrudan bölünebilen uranyum-235 gibi bir yakıtın yakılmasından daha karmaşık bir fiziksel altyapı gerektirmektedir. Toryum-232 “doğurgan” (fertile) bir elementtir. Reaktör kalbinde bir nötron emerek Toryum-233’e dönüşmekte, ardından beta bozunumu ile protaktinyum-233’e ve nihayetinde son bir beta bozunumuyla bölünebilir (fissile) Uranyum-233’e evrilmektedir.

Bu dönüşüm sürecinde Türkiye’nin en büyük öncüsü, parçacık fiziği uzmanı merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibi olmuştur. Arık’ın yönlendirdiği “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak tanımlanmıştır. Bu sistem, güçlü bir parçacık hızlandırıcısından elde edilen proton demetinin reaktörün merkezindeki ağır metal hedefe çarptırılması sonucunda yoğun bir nötron akışı üreterek sistemin nötron jeneratörüne dönüştüğünü sağlar. Sistemin en çarpıcı yanı, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” (sub-critical) seviyede tasarlanmış olmasıdır. Herhangi bir acil durumda hızlandırıcının elektriği kesildiğinde proton demeti durur, nötron kaynağı kesilir ve fisyon reaksiyonu milisaniyeler içinde kendiliğinden sona erer. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde görülen erime kazalarını teorik olarak imkânsız hale getirmektedir.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu satırları yazarken içimiz buruk, vicdanımız ise mahcup hissetmekteyiz. Zira Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin, 30 Kasım 2007 gecesi Isparta’ya giderken yaşadıkları şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini uzun yıllar duraklatmış, bu toprakların bilimsel gelişimini kanlı bir bıçak gibi birden kesmiştir. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürmeyi başarabilen, bu öngörüleri somut projelere dönüştüren nadir bilim insanlarımızdan biriydi.

Kazanın sonrasında eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın yaptığı açıklamalar ve WikiLeaks belgelerinde yer alan bilgiler, bu olayın ardında sabotaj olabileceğini ve Türkiye’nin nükleer güç sahibi olmasını istemeyen emperyalist güçlerin parmağının bulunabileceğini gündeme getirmiştir. “Engin’in bu teknolojiye erişmiş olması nedeniyle hedef alındığını düşünüyorum” diyen Met